Yalnızlık, Modern Dünyanın En Derin Sorunlarından Biridir / Prof.Dr. Ebulfez Süleymanlı
Yalnızlık olgusu tarih boyunca nasıl anlamlandırılmıştır? Bugünkü algı ile tarihsel algılar arasında nasıl bir fark vardır?
Yalnızlık tarih boyunca çok katmanlı bir olgu olarak farklı anlamlarla çerçevelenmiştir. Antik Yunan’da yalnızlık, sosyal kolektiften dışlanmış olma haliyle özdeşleştirilmiş ve hayatta kalmayla doğrudan ilişkilendirilmiştir. Modern felsefede özellikle varoluşçu düşünürlerin etkisiyle yalnızlık, bireyin içsel derinliğiyle yüzleşmesinin, öz-benliğine dönmesinin ve özgürlük arayışının bir koşulu olarak değerlendirilmiştir.
Bugün ise yalnızlık, hem psikolojik hem de sosyolojik düzlemde çok daha karmaşık biçimlerde tezahür etmektedir. Dijital çağda fiziksel yalnızlık azalmış gibi görünse de, “algılanan yalnızlık” veya “duygusal tecrit” gibi kavramlar daha yaygın hale gelmiştir. Yani birey kalabalıklar içinde bile kendini izole hissedebilmektedir. Bu durum, yalnızlığın artık sadece fiziksel bir durum değil; aynı zamanda sosyal, duygusal ve kültürel bağlamda da yeniden tanımlandığını göstermektedir.
Yalnızlık hakkında çok farklı görüşler var; kimi zaman insan için olumlu, kimi zaman ise zorlayıcı bir deneyim olabiliyor. Sizce yalnızlık her zaman kötü bir şey mi?
Yalnızlık aslında oldukça katmanlı bir konu. Bazı anlarda insan için gerçekten faydalı olabiliyor; mesela kendini tanıma, iç dünyasına yönelme ve duygusal olgunlaşma açısından bir fırsat oluşturabiliyor. Yani bazı insanlar için yalnızlık, bir içe dönüş, manevi gelişimin kapısını açan bir süreç olabilir. Bu yüzden bugün sosyal bilimlerde yalnızlık ve tek başınalık aslında farklı kavramlar olarak ele alınıyor. Tek başınalık sadece fiziksel olarak yalnız kalmayı ifade ederken, yalnızlık duygusal bir durumdur; insanın başkalarıyla bağ kuramama hissiyatını taşıyor. Bu fark, yalnız hissetmenin, yalnız olmanın ötesinde, çok daha derin ve karmaşık bir mesele olduğunu gösteriyor. Elbette bu durum, yalnızlığın kişi tarafından bilinçli olarak tercih edilmesi halinde söz konusu. Eğer yalnızlık zorunlu hale gelirse, sosyal bağlar zayıflarsa ya da uzun süre kronikleşirse, işler değişiyor. O zaman depresyon, kaygı gibi ciddi psikolojik sorunlar ortaya çıkabiliyor. Pandemi dönemi de bunu bize çok net gösterdi. Kronik yalnızlık gerçekten yıpratıcı olabilir. Ayrıca teknoloji ve dijitalleşme de burada önemli bir rol oynuyor. İletişim kolaylaştı ama yüz yüze temas azaldıkça, aidiyet ve bağlanma duygusu da zayıflamış oldu. Bugün birçok insan bilinçli olarak yalnız kalmayı tercih ediyor ama bu durum sadece bireysel bir tercih olmaktan çıkıp toplumsal bir sorun haline geliyor. Bu yüzden Dünya Sağlık Örgütü (WHO), yalnızlığı küresel bir halk sağlığı tehdidi olarak ilan ederek, bunun tütün ve hareketsiz yaşam tarzı gibi ciddi sağlık sorunları kadar ölümcül etkiler yaratabileceğini vurguluyor.
Yalnızlık, yalnızca bireysel bir deneyim olmanın ötesinde, toplumsal düzeyde de büyük etkiler oluşturabiliyor. Örneğin, iş yerinde yalnızlık; güvensizlik, destek eksikliği ya da mobbing gibi durumlarla derinleşebilir ve bu da insanı toplumsal yapıdan dışlanmış hissettirebilir. Kısacası, yalnızlık hem kişisel bir deneyim hem de modern hayatın karmaşık bir yansıması.
COVID-19 pandemisi yalnızlık deneyimimizi nasıl değiştirdi? Bu süreçten bize düşen sosyokültürel dersler neler?
Pandemi, yalnızlık olgusunu gerçekten çok görünür ve ortak bir deneyim haline getirdi. Zorunlu izolasyon, günlük hayatımızdaki sosyal bağlarımızı ve alışkanlıklarımızı ciddi şekilde etkiledi. Bu süreçte insanlar yalnızlığı sadece diğer insanlarla bağlarının kopması olarak değil, aynı zamanda mekânlarla ve rutinlerle olan bağlarının zayıflaması olarak da yaşadılar. Kütüphanede tanıdık bir yüz görmek ya da markette kasiyerle kısa bir selamlaşma gibi “zayıf bağlar” aslında sosyal hayatımızın önemli bir parçasıydı. Pandemide bu küçük etkileşimlerin yokluğu, yalnızlık hissini derinleştirdi.
Böylece anladık ki yalnızlık sadece bireysel bir duygu değil, aynı zamanda sosyal, mekânsal ve kültürel koşullarla bağlantılı bir olgu. Bu süreç, toplumsal dayanışmanın, mahalle ilişkilerinin ve kamusal alanların insan sağlığı için ne kadar kritik olduğunu bir kez daha gösterdi. Japonya’da Yalnızlık Bakanlığı’nın kurulması da bu farkındalığın bir sonucu olarak görülebilir. Japonya, özellikle yalnız yaşayan yaşlı bireylerin bu süreçte intihar oranlarının artmasıyla yalnızlık ve sosyal izolasyonun toplumda ne kadar derinleştiğinin farkına vararak, İngiltere’den sonra Yalnızlık Bakanlığı kurarak bu soruna çözüm bulmaya yöneldi. Bakanlık, yalnızlıkla mücadelede toplumsal politikalar geliştirmeyi, yalnızlığı azaltan sosyal yapıları desteklemeyi hedefliyor. Bu, yalnızlığın sadece kişisel bir mesele olmadığını, toplumsal bir sorun olarak ele alınması gerektiğini gösteriyor.
Beyin ve davranış bilimleri yalnızlığı nasıl yorumluyor? Yalnızlık biyolojik olarak takip edilebilir bir şey mi?
Beyin ve davranış bilimleri yalnızlığı sadece psikolojik bir sorun olarak değil, aynı zamanda biyolojik temelleri olan bir durum olarak ele alıyor. Prof. John Cacioppo’nun çalışmaları bunu çok net gösteriyor; yalnızlık, stres hormonu kortizolün seviyesini artırıyor, bağışıklık sistemini zayıflatıyor ve genlerin işleyişini bile etkileyebiliyor. Cacioppo’nun “algılanan sosyal izolasyon” diye bir kavramı var; bu da demek oluyor ki, çevremizde insanlar olsa bile, onları nasıl algıladığımız önemli. Eğer kendimizi ait hissetmiyorsak, yalnız hissedebiliyoruz. Yalnızlık aslında açlık ya da susuzluk gibi bir uyarı sinyali; bize “sosyal bağ kur” diyor.
Yalnızlık bireylerin toplumsal kimlikleri ve rollerini nasıl etkiliyor? Özellikle göçmenler, yaşlı bireyler ve çocuklar bu süreçten nasıl etkileniyor?
Yalnızlık, bireyin toplumsal rollerindeki kırılmalarla doğrudan ilişkilidir. Göç, emeklilik, boşanma gibi durumlar bireyin sosyal kimliğinde ve bağlarında kırılma yaratarak yalnızlık hissini tetikler. Yaptığımız araştırmalar, göçmenlerin kültürel uyum sürecinde yaşadıkları yabancılaşmanın, yalnızlık deneyimini derinleştirdiğini göstermektedir.
Yaşlı bireyler açısından da yalnızlık, fiziksel sağlık kayıpları, yakın çevrelerinin ölümü ve sosyal rollerin azalmasıyla daha görünür hale gelir. Toplumsal yapıların —örneğin, yaşlı bakımı veya göçmen entegrasyon politikaları— yetersizliği bu yalnızlık durumlarını kronikleştirir.
Yalnızlık, çocuklukta oldukça önemli bir konudur. Çocuklar, eğer ihmal edilirlerse veya ebeveynleri başka bir şeyle meşgul olduğunda yalnız bırakılırlarsa, yalnızlıklarını çaresizlikle hissedebilirler. Yalnızlık, çocuklar üzerinde travmatik bir etki oluşturabilir çünkü yalnız kaldıklarında kendilerini geliştirmek için gerekli olan “benlik” duygularını inşa edemezler. Uzun süreli yalnızlık, çocuğun gelişimini engeller ve gelişiminde bozulmalar meydana gelebilir. Öte yandan, çocuk birkaç saat yalnız kalırsa, bu onun gelişimi için bir itici güç olabilir. Çünkü bu tür yalnızlık, çocuğun gerçeklikle yüzleşmesini ve içsel gelişimini destekleyen bir fırsat oluşturabilir.
Devletlerin bu tür gruplara yönelik sosyal politikalar üretmeleri, yalnızlığın toplumsal kökenlerini tanımaları ve bireylerin yeniden sosyal bağ kurabilecekleri platformlar yaratmaları kritik önemdedir.
Son dönemlerde dünya genelinde ve ülkemizde yapılan araştırmalara göre, gençler arasında da yalnızlık olgusunun arttığı gözleniyor. Bu durumun başlıca sebepleri nelerdir?
Evet, son dönemde gençler arasında yalnızlık olgusunun ciddi şekilde arttığı gözlemleniyor. Yapılan araştırmalar da bu artışı net bir şekilde ortaya koyuyor. Türkiye genelinde her yıl düzenli olarak yaptığımız yalnızlık araştırmalarına göre, 18-24 yaş arasındaki gençlerin yüzde 40’ı sıkça yalnızlık hissi yaşıyor. Dünya genelinde yapılan araştırmalar da benzer bir tabloyu ortaya koyuyor. Örneğin, Birleşik Krallık’ta yapılan bir araştırmada, 16-24 yaş arasındaki gençlerin yüzde 30’unun yalnızlık hissiyle mücadele ettiği belirlenmiştir. ABD’de ise yalnızlık oranı gençlerde özellikle pandemi sonrası önemli ölçüde artmıştır; gençlerin yaklaşık yüzde 40’ı yalnızlıkla ilgili endişeler yaşadığını ifade etmiştir. Gençler arasında yalnızlık olgusunun artmasının birden fazla nedeni bulunmaktadır. Öncelikle, dijitalleşmenin ve sosyal medyanın etkisiyle, yüz yüze etkileşimler azalmakta, bunun yerine sanal ilişkiler daha baskın hale gelmektedir. Bu da gençlerin daha yüzeysel bağlar kurmasına neden olmakta ve derin, anlamlı ilişkiler geliştirmelerini zorlaştırmaktadır. Ayrıca, özellikle pandemi sürecinde sosyal izolasyonun artması ve okullardaki fiziksel etkileşimin sınırlanması, gençlerin yalnızlık hissini artıran faktörler arasında yer almıştır.
Bir diğer önemli sebep ise, gençlerin toplumsal baskılarla, beklentilerle ve kendilerini ispat etme çabalarıyla karşı karşıya kalmalarıdır. Bu durum, hem sosyal hem de psikolojik açıdan onları yalnızlığa itebilmektedir. Gençler arasında yalnızlığın artmasına neden olan bir diğer faktör, aile içi bağların zayıflaması ve genellikle aileden uzaklaşarak bireyselleşme eğilimidir. Ebeveynlerin aşırı korumacı tutumları ve çevrenin kendilerinden sürekli başarı beklemeleri yalnızlığı arttırıcı bir durum. Son olarak, günümüz gençliğinin yoğun şekilde yaşadığı stres, kaygı ve depresyon gibi psikolojik rahatsızlıklar da yalnızlık duygusunun artmasına yol açmaktadır.
Dijital çağda yalnızlık nasıl bir dönüşüm geçiriyor? Sizce sosyal medya bireylerin yalnızlık hissini artırıyor mu, azaltıyor mu?
Dijital çağda yalnızlık gerçekten ilginç bir şekilde artıyor. Sosyal medya, insanlar arasında bir bağ kurma hissi oluşturuyor gibi görünse de, bu etkileşimler genellikle yüzeysel kalıyor ve derinlemesine bir sosyal tatmin sağlamıyor. Şu anki dijital dünyada, sosyal medyadan gelen dopaminle yalnızlık hissi bazen bastırılabiliyor. Fakat bu, insanların gerçek sosyal ihtiyaçlarını anlamasını zorlaştırıyor. Sonuçta, dijital bağlantılara rağmen insanlar daha da yalnızlaşıyorlar. Yani, bireyler sosyal medyada “yalnız olmadıklarını sanıyorlar” ancak bu etkileşimlerin kalitesi, gerçekten aidiyet duygusu oluşturacak kadar güçlü değil. Özellikle mikro etkileşimler ve fiziksel karşılaşmaların yerini alması beklenen dijital temasa dair ciddi bir eksiklik var. Bu durum, insanın temel sosyal ihtiyaçlarına tam olarak hitap edemiyor. Dolayısıyla, dijitalleşme yalnızlığı azaltmaktan çok, yalnızlığın fark edilmesini zorlaştıran bir “gürültü” ortamı oluşturmaktadır.
Son zamanlarda yapay zekâ sohbet botlarına olan ilgi oldukça arttı. Sizce bu teknolojiler yalnızlıkla mücadelede nasıl bir rol oynuyor? İnsanlar ileride gerçek insan ilişkileri yerine yapay zekâyla kurdukları dostlukları tercih eder mi?
Evet, günümüzde yapay zekâ sohbet botları, yalnızlıkla başa çıkmak için daha fazla tercih ediliyor. Özellikle kaybettikleri yakınlarının kişilik özelliklerini bu botlara yükleyen bireyler, yas süreçlerinde duygusal destek bulabiliyorlar. Yapay zekâ, yalnızlık için geçici bir çözüm sunuyor, ancak uzun vadede insan ilişkilerinin yerini tamamen alması yalnızlığı derinleştirebilir.
Yalnızlıkla başa çıkmak için bireysel ve toplumsal düzeyde neler yapılabilir?
Yalnızlıkla başa çıkmak, bireysel farkındalıktan toplumsal yapıya, kültürel normlardan mekânsal tasarıma kadar geniş bir yaklaşım gerektirir. Yalnızlıkla, özellikle kronik yalnızlıkla başa çıkmak, yalnızca sosyal katılımın yeterli olmadığı, çok boyutlu bir süreçtir. Bu süreç, bireylerin ilişki kurma biçimlerini ve sosyal beklentilerini yeniden yapılandırmalarını gerektirir. Bu süreçte bireylerin, yalnızlık hissini anlamaları, bu duyguyu doğru şekilde tanımlamaları ve sosyal etkileşimlerde karşılıklılık ilkesine dayalı ilişkiler kurmaları önemlidir. Bireylerin ilişki kurma biçimini ve sosyal beklentilerini yeniden yapılandırmaları gerekir. Bu süreçte bilişsel yeniden çerçeveleme, duygusal farkındalık geliştirme ve sosyal becerilerin desteklenmesi önemlidir. Ayrıca, sosyal ilişkilerde karşılıklılık ilkesinin yeniden öğrenilmesi, etkili bir çözüm sunmaktadır.
Toplumsal düzeyde ise mahalle dayanışmaları, kuşaklar arası etkileşim ve kamusal alanların sosyal etkileşimi teşvik edecek şekilde tasarlanması gerekir. Türk kültüründe geleneksel komşuluk ilişkileri, aile bağları ve cemiyet hayatı gibi ögeler bu anlamda büyük bir rol oynamaktadır. Özellikle gençlerin ve profesyonellerin yaşadığı alanlarda sosyal bağları güçlendirecek projeler önemlidir. Halk etkinlikleri, festivaller, açık pazarlar gibi toplumsal pratikler, toplumsal dayanışmayı arttırır. Ayrıca dijital medya okuryazarlığının geliştirilmesi, sağlıksız kıyaslamaların önüne geçerek yalnızlık hissini azaltabilir.
Öte yandan yalnızlıkla başa çıkabilmenin temeli, başkalarının bizi dinlemesi, anlaması ve değer vermesi ile mümkündür. Bu tür “renkli” etkileşimler, yalnızlık hissini aşmada etkili olur. Özellikle çocuklar ve gençler için, onları görebilen, dinleyen ve değer veren bir çevre, psikolojik gelişimleri açısından oldukça önemlidir.
Üsküdar Üniversitesi’nin yalnızlık konusunda çok önemli çalışmalar yürüttüğünü ve bu alanda adeta bir marka haline gelerek her yıl sizin düzenleme komisyonu başkanlığınızda düzenli olarak gerçekleştirdiği Uluslararası Yalnızlık Sempozyumları sayesinde yalnızlık olgusunu farklı boyutlarıyla ele aldığını biliyoruz. Peki, bu sempozyumlar kapsamında yapılan çalışmalar hangi alanları kapsıyor ve yalnızlıkla başa çıkmada toplumsal farkındalık yaratma ve çözüm üretme sürecine nasıl katkı sağlıyor?
Üsküdar Üniversitesi Sosyoloji Bölümü tarafından, kurucu rektörümüz Prof. Dr. Nevzat Tarhan’ın önerisiyle her yıl aralık ayında düzenlenen Uluslararası Yalnızlık Sempozyumları, yalnızlık olgusunu bireysel, toplumsal ve kültürel boyutlarıyla ele alan disiplinlerarası bir akademik platform sunmaktadır. Sempozyumlarda her yıl farklı temalar çerçevesinde yalnızlığın psikolojik, sosyolojik ve teknolojik etkileri dünyanın hem Batı hem Doğu ülkelerinden akademisyenlerin katılımıyla multidisipliner bir bakış açısıyla tartışılmaktadır. 2019 yılında gerçekleştirilen ilk sempozyumda, yalnızlık ve toplum ilişkisi ele alınarak sosyal destek sistemlerinin önemi vurgulanmıştır. 2020 yılında ise COVID-19 pandemisinin oluşturduğu sosyal izolasyon bağlamında yalnızlık olgusu değerlendirilmiştir. 2021’de düzenlenen üçüncü sempozyumda, dijitalleşmenin bireysel ilişkiler ve yalnızlık üzerindeki etkileri analiz edilmiştir. 2022 yılında “Aile ve Yalnızlık” temasıyla gerçekleşen oturumlarda, aile yapısındaki dönüşümlerin yalnızlıkla ilişkisi incelenmiştir. 2023 yılında düzenlenen sempozyumda, “İş Yerinde Yalnızlık” teması, iş hayatındaki yalnızlığın psikolojik, sosyolojik ve iş yeri dinamikleri üzerindeki etkileri, Batı ve Doğu ülkelerinden akademisyenlerin katılımıyla multidisipliner bir bakış açısıyla ele alınmıştır. 2024 yılı sempozyumu ise “Yaşlılık ve Yalnızlık” başlığıyla, yaşlı bireylerin toplumsal bağlarının zayıflamasıyla artan yalnızlık hissine odaklanmıştır. Bu sempozyumlar, yalnızlık olgusunu küresel ve yerel bağlamda anlamaya yönelik bilimsel katkılar sunarak, çözüm odaklı önerilerin geliştirilmesine zemin hazırlamaktadır. 2025 yılının Aralık ayında düzenlemeyi planladığımız sempozyumun ana konusu ise “Gençlik ve Yalnızlık” olacak. Bu sempozyumda, gençlerin yalnızlık deneyimleri, dijitalleşmenin etkisi, sosyal izolasyonun neden olduğu psikolojik etkiler ve toplumda yalnızlık algısının nasıl değiştiği gibi önemli konuları ele almayı amaçlıyoruz.
Ayrıca, tüm sempozyumlar öncesinde Üsküdar Üniversitesi ile Method Research Company iş birliğiyle gerçekleştirilen ve kamuoyuyla paylaşılan geniş katılımlı Türkiye Yalnızlık Araştırmaları, yalnızlık olgusunu çok boyutlu bir perspektiften ele alarak, bireysel ve toplumsal düzeydeki etkilerini kapsamlı bir şekilde incelemektedir. Bu araştırmalar, yalnızlığın farklı yaş grupları, cinsiyetler, coğrafi bölgeler ve sosyo-kültürel faktörlerle ilişkisini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Elde edilen bulgular, özellikle gençler, kadınlar ve yaşlı bireyler arasında yalnızlık oranlarının belirgin biçimde arttığını göstermektedir. Söz konusu çalışmalar, yalnızlığın toplumsal etkilerini derinlemesine kavramaya ve bu alanda etkili çözüm politikaları geliştirmeye yönelik önemli bir veri zemini sunmaktadır.
Diğer Röportajlar
