Çocuk Yetiştirirken Travmatik Yanlışlar Geliştiren Doğrular / Prof. Dr. Medaim Yanık
Çocuk eğitimi, günümüzün üzerinde en çok durulması gereken konularından… Sağlıklı insan, sağlıklı toplum, sağlıklı millet olmanın, olmazsa olmazı, sağlıklı çocuk yetiştirmek… Klinik tecrübesi, akademik birikimi ve düşünen duruşuyla bu işin çilesini çeken, toplumsal yükü omuzlamış insanlardan biri Psikiyatrist Prof. Dr. Medaim Yanık. Medaim Hoca, faydalı olmak düşüncesiyle "Çocuk Yetiştirirken Travmatik Yanlışlar Geliştiren Doğrular" adlı bir kitap yayınladı. Ailelerin kolay anlayabileceği, gündeme gelmekle dikkat unsuruna dönüşecek kıymetli ipuçları bunlar… Her birinin toplumda karşılığı yani yaşanmışlığı var… Bir kısmı travmayla sonuçlanmış yanlışlar, bir kısmı da geliştiren doğrulardan oluşuyor. Geriye, bilgiyi davranışa dönüştürmek kalıyor.
Çocuk Yetiştirirken Travmatik Yanlışlar
İnsan sosyal bir varlık. Başkaları ile etkileşim içinde olmak çocuğun normal gelişiminin doğal bir parçası. Bu sebeple çocuğun yalnızlığı gelişim sürecini bozar. Yalnız kalan çocuk, hayalinde yeni bir dünya yaratır ve gerçeklikten kopar. Çocuk istekli olsa bile uzun süreli yalnız kalmasına izin verilmemelidir.
Anne - babanın yıkıcı kavgaları arasında kalmak, zihni bölen travmatik yaşantıların en sık görülenlerinden biridir. Çocuk, huzurlu bir aile ortamına ihtiyaç duyar. Anne - babanın acısına şahit olduğunda aynı acıyı daha fazlasıyla hisseder. Acıya dayanamayan çocuğun ya zihni bölünür ya da kaygı ve depresif belirtiler geliştirir. Bu sebeple anne-baba olarak çocuğun önünde kavga etmeyin.
Çocuk anne ve babaya aittir. Onların yerine başkası geçmemelidir. Anne ve babadan uzak olmak çocukta terk edilmişlik duygusu yaratır. Ana ilke şudur: Anne ve baba neredeyse çocuk orada olmalıdır. Anne ve babanın zorunluluklardan dolayı başka şehir veya ülkeye gitmesi durumunda çocukları geride bırakmak yanlıştır. Bu hata en sık Avrupa’ya çalışmaya gidenlerde oluyor. Annenin de çalıştığı durumlarda çocukların Türkiye’deki nene ve dedelere bırakılması yanlıştır. Anne ve baba olarak nereye taşınırsanız çocuklarınızı yanınızda götürmelisiniz.
Anne ve baba ayrı şehir ve evde olsalar bile çocuklardan birinci derecede sorumludurlar. Nene ve dede, anne ve babanın yerine geçmemelidirler. Eğer dede ve neneler anne ve baba yerine geçerse çocuk anne ve babaya yabancılaşır. Bu sebeple çocukların birinci derecede sorumluluğu nene ve dedelere bırakılmamalıdır.
Çocuklara dayak atanlar çoğu zaman cani anne babalar değildir. Dayakların büyük kısmı “normal” anne ve babalar tarafından ve çocuğu terbiye etmek için, özellikle de ders çalışması için atılır. İyiliğini düşünerek veya terbiyesi adına dayak atmak da çocuk üzerinde travmatik etki yaratır. Üstelik dayak tehdidi altında korkan bir çocuk etkili öğrenemez. Bu tarzda bir zorlama çocuğun başarılı olmasına değil, asi olmasına, uzun vadede de aileden uzaklaşmasına sebep olabilir. Bu sebeple terbiye ve eğitim amaçlı bile olsa çocuğunuzu dövmeyin.
Çocuklarının başarılı olması konusunda hırslı anne ve babalar, çocuklarına başka çocukları örnek göstererek onları motive edebileceklerini düşünebiliyorlar. Örneğin “teyzenin oğlu-kızı, amcanın oğlu-kızı başarılı, sen başarısızsın.”, ”Senden adam olmaz.” gibi sözleri tekrar tekrar söyleyebiliyorlar. Hâlbuki bu kıyaslamalar başarı getirmediği gibi ağır duygusal yaralara sebep olabilir. Sonuç olarak gerekçe ne olursa olsun çocuklarınızı birbirleriyle veya başkalarıyla kıyaslamayınız.
Terbiye etmek, yaptığı yanlışı görmesini ve akıllanmasını sağlamak için çocuğu korkacağı bir yere kilitlemek, çocuk yetiştirmede tam bir kırmızı kartlık harekettir. Çünkü yaşanan korku zihnin bölünmesine yol açabilir. Bu sebeple çocuğu asla kapalı bir mekâna ceza amaçlı koymayın, odasında kalmasını istediğinizde ise kapıyı açık bırakın.
Alt ıslatmak ve kekelemek çocukların iradesi ile kontrol altına alınamayan, biyolojik temelli gelişimsel bozukluklardır. Anne - babalar bazen çocuklarından utandıklarında bazen de korkutarak düzeltmeyi amaçlayarak, çocuklarını dövmeye eğilim gösterebilir. Bu, çocuğa daha da zarar vermekten başka işe yaramaz. Bu sebeple alt ıslatma ve kekemelik durumunda anlayışlı davranmalı ve tedavisi için emek verilmelidir.
Bazı çocukların iç dünyalarında travmaya sebep olan ama “sır” olarak tuttukları yaşantıları oluyor. Anne-baba olmak çocukların bu sırlarını paylaşabilecekleri yakınlık ve dikkatte olmayı gerektiriyor. Çocukların hem iç dünyalarından hem sosyal yaşamlarından haberdar olmayı gerektiriyor. Bu sebeple çocukla derinlikli muhabbetler yaparak dünyasında neler olduğundan haberdar olun.
İyi ayrılmayan eşler, mücadelelerini çocuklar üzerinden de sürdürme eğilimlerinde olabilir. Eski eşlerini, çocuğu ona göstermeyerek cezalandırmaya çalışabilirler. Halbuki bu durumda çocuk da cezalandırılmış olur. Diğer bir yanlış ise çocukları paylaşmaktır. Boşanma sırasında bir kardeşin bir eşte diğer kardeşin diğer eşte kalması da hem çocuklarda hem eşlerde acı yaratır. Çocuklar biri tarafından terk edilmiş ve istenmemiş duygusu yaşarken kardeşler de birbirine yabancılaşabilir. Anne ve baba boşansa bile çocukların ayrılmaması, ebeveynlerine istediklerinde ulaşabilmeleri gerekir. Boşanan eşler birbirlerini cezalandırmak için çocukları diğer tarafa göstermezlik yapmamalıdır. Eşlerle boşanılabilir ama çocuklarla boşanılmaz. Bu sebeple boşanma durumunda çocuğun hem anneyi hem babayı düzenli aralıklarla görmesi sağlanmalıdır.
Çocuk çocuktur ve çocukluğunu yaşamalıdır. Çocuk gibi oynamak yerine evin hizmetlerini yapan birine dönüşmesi beklenemez. Çocukken hizmetçi gibi çalıştırılmak, çocukta travmatik izler bırakır. Bu sebeple çocuğa bir erişkinin sorumluluklarını yüklemeyiniz.
Yakınlarından birinin ölümü çocuğun ruhsal sağlığı için risk faktörüdür. Bu sebeple çocuk yakından takip edilip, olağan halinden belirgin farklılık gösterdiğinde ruhsal açıdan değerlendirmesi için profesyonel yardım alınmalıdır.
Sevgi çocuk için temel ihtiyaçtır. Çocuğunuzun ne türden bir sevgi beklediğini anlamaya çalışın. Her fırsatta çocuğa onun beklediği şekilde sevgi sözleri veya davranışında bulunun. Hoşlanıyorsa ona sıkça sarılın.
Çocukların uzun süreli anne veya babalarından uzak kalması duygusal yoksunluğa sebep olabilir. Bu sebeple anne veya baba yoksunluğuna neden olacak kadar çocuktan uzak kalmayın.
Bir çocuğunuzu kaybettiyseniz acı yaşamanız olağan. Fakat diğer çocuklarınızın ihtiyaçlarını unutacak kadar yas sürecinde kalmamaya çalışın.
Boşanma kararı alınırken nasıl birçok faktöre bakıyorsak çocukların bu durumdan nasıl etkileneceğini de dikkate almak gerekir. Eşinizle aranızda çocukları da etkileyecek düzeyde şiddetli sorun yoksa boşanma yerine ilişkinizi düzeltip geliştirmek için yardım alın.
Kişide öfke kontrolü olmamasının sonuçlarından biri eş ve çocuklara şiddet uygulamaktır. Öfkeliyken şiddet uygulamak ne mazeret yerine geçer ne de çocuğa yansıyacak olumsuz etkiyi azaltır. Eğer öfke kontrolü probleminiz varsa öfke kontrolü eğitimine katılın.
Çocuk başarı gösterdiği ve kendisi için özel anlam taşıyan zamanlarda, anne ve babasının, mutluluğuna eşlik etmesinin ister. Bu duygu sıradan bir duygu değil, oldukça güçlü bir duygudur. Bu sebeple çocuğunuzun özel etkinliklerine katılmayı listenizde birinci sıraya koyun.
Çocuk Yetiştirirken Geliştiren Doğrular
Hem sizlerin hem de çocuklarınızın pozitif ruh hali için mutlu aile atmosferi oluşturmaya aktif çaba gösterin.
Anne ve baba olarak çocuğunuzla özel ve nitelikli zamanlar geçirin. Onlara gösterebildiğiniz kadar sevgi ve ilgi gösterin.
Çocuklarınızın nene ve dede ile ilişkisinin niteliğine bakın. Eğer ilişki olumluysa elinizden geldiğince nene ve dedelerle vakit geçirmesini destekleyin.
Çocuğunuzla öğretmeni arasındaki ilişkinin niteliğini değerlendirmeye çalışın. Öğretmen ile kişisel olarak siz de ilişki kurun. Öğretmen ile ilgi kanaatiniz olumluysa çocuğunuzu öğretmen ile daha olumlu ilişki kurması için teşvik edin.
Çocukla geçirilecek en nitelikli zaman, nitelikli zaman şekillerinden biri, onunla oyun oynamaktır. Çocuğunuzun sevdiği oyunlara dikkat edin, ona düzenli ve aktif olarak eşlik etmeye çalışın.
Anne-baba olarak çocuklarınız arasındaki ilişkiyi gözlemleyin. Kardeşler arası ilişkiyi güçlendirmek için çaba gösterin.
Çocuğunuzun amca, dayı, teyze ve halayla ilişkilerinin niteliğine dikkat edin. Olumlu olan ilişkileri daha da geliştirmek için iki tarafı da teşvik edin.
Çocuğunuzu hikâye kitabı okuyarak uyutun. Ayrıca çocuğunuza kitap okuma alışkanlığı kazandırmaya çalışın.
Ailenizle mümkün olduğu kadar beraber etkinlik yapın. Beraber etkinlik yapmak aile bağlarınızı geliştirir. Çocuğunuzun aileye aidiyet duyma halini güçlendirir.
Baba olarak mutlaka çocuğunuzla özel anı oluşturacak şekilde vakit geçirin. Eğer bunu yaparsanız çocuğunuzla ilişkiniz güçlenir.
Başkasına yardım etmek çocuğunuzun psikolojik ve insanî gelişimine katkı sağladığından dolayı onun başkalarına yardım etmesini destekleyin.
Çocuğun özel etkinlik anılarına ne yapıp ne edip eşlik edin. Bu onu sevdiğinizi, önemsediğinizi ve değer verdiğinizi gösterir.
Anne - baba olmanın ilk şartı, çocuklarınızı başkalarının kötülüğünden korumaktır. Çocuklarınızın başına travmatik yaşantılar gelmemesi için sürekli bir gözlem ve uyanıklık içinde olmanız gerekir.
Çocuğunuza vakit ayırmayıp emek vermeden hediyeye boğmak yanlış olmakla beraber, makul ücrette ve sıklıkta istedikleri şeyi almak aranızdaki bağı güçlendirir. Bu sebeple çocuğun arzu duyup hayal kurduğu şeyleri bütçeniz el verdikçe alın.
Çocuğunuz doğum günü istiyorsa özelikle geniş aile üyeleri ve arkadaşlarının katılacağı bir doğum günü organizasyonu yapabilirsiniz.
Çocuklarınızın mümkün olduğunca köy, kır, doğal park gibi alanlarda vakit geçirmelerini sağlayın. Bu tür yerlerde hem çocuklar fiziksel enerjilerini boşaltırlar hem de doğada bulunmanın keyfini yaşamış olurlar.
Çocuğunuzun başarılarını küçük veya büyük demeksizin fark edip dile getirin. Başarısını gördüğünüzü ve onunla gurur duyduğunuzu hissettirin.
Çocuklarınızı yaptıkları hatalardan dolayı azarlamak yerine, bu anı rehberlik ederek öğrenmeleri için fırsata çevirin.
Bayramların özel günler olduğu fikrini, bayramlık giymeyi ve bayramlaşmayı çocuklarınıza öğretin.
Sağlığınız ve yaşam şartlarınız açıkça engel olmadıkça birden fazla çocuğunuz olsun. Çocuklarınız arasındaki etkileşimin iyi olması için de sürekli çaba gösterin.
Çocuklarınızı başarı hissi yaşaması için destekleyin. Aynı zamanda yaşadıkları başarıları görerek takdirlerinizi iletin.
Çocuğunuzun fiziksel güzelliklerini veya yeteneklerini beğendiğinizi söylemekten çekinmeyin. İltifat etmek onu narsist yapmaktan daha ziyade özgüveninin artmasına yardımcı olur.
Diğer Röportajlar
